İran’daki savaş, küresel ölçekte yakıt ve gübre tedarik zincirlerini sarsmasının ardından şimdi de fıstık piyasasını vurdu.
Bloomberg'in haberine göre, dünyanın ikinci büyük fıstık üreticisi olan İran’da savaşın arzı baskılaması, fiyatları son 8 yılın en yüksek seviyesine taşıdı.
Türkiye'de de yaygın şekilde kullanılan Antep fıstığı, tek başına tüketilmesinin yanı sıra dondurma, çikolata ve içecek sektöründe de yaygın olarak kullanılıyor. Ancak İran’daki çatışma, zaten arzın kısıtlı olduğu bir dönemde tedariki daha da zorlaştırdı. Üstelik bu sıkışıklık, küresel tüketici talebinin hızla arttığı bir döneme denk geldi.
Expana Markets fındık ve kuruyemiş piyasası analisti Nick Moss’a göre, İran’ın fıstık ticareti savaş öncesinde de yaptırımlar ve jeopolitik gerilimler nedeniyle zorluk yaşıyordu. Beklenenden düşük gelen 2025 mahsulü ile Ocak ayında sivil huzursuzluklara yönelik hükümet müdahalesi sırasında yaşanan iletişim kesintileri de ihracat koordinasyonunu bozarak arzı daha da daralttı.
Şubat ayı sonunda patlak veren savaş ise mevcut sıkışıklığı daha da ağırlaştırdı. Moss, bunun küresel pazarlara ulaştırılması giderek zorlaşan daha küçük bir fıstık havuzu yarattığını belirtti. Moss’a göre fıstık, Orta Doğu’nun hem büyük bir üretim merkezi hem de önemli bir transit ve tüketim bölgesi olması nedeniyle bölgedeki aksamalara karşı oldukça hassas.
Fıstık iki yılda yaklaşık yüzde 30 yükseldi
Küresel talep tarafında ise dikkat çekici bir artış yaşanıyor. Sosyal medyada 2023 sonlarında viral olan fıstıklı “Dubai çikolatası”, Avrupa, Ortadoğu ve Asya’da talebi hızlandırdı. Häagen-Daz ve Táche gibi markalar ürünü dondurma ve bitki bazlı süt serilerine taşırken, Starbucks da fıstık aromalı kahveyi yaygınlaştırdı. Expana’nın ABD fıstık gösterge fiyatlarına göre, fiyatlar 2023 sonundan itibaren geçen iki yılda yaklaşık yüzde 30 yükseldi.
ABD Tarım Bakanlığı verilerine göre İran, küresel fıstık üretiminin yaklaşık beşte birini, ihracatın ise üçte birini gerçekleştiriyor. ABD ise üretimin yaklaşık yüzde 40’ını ve sevkiyatın yaklaşık yarısını karşılıyor.
İran’daki savaşın arzı sıkıştırması ve ticareti zorlaştırmasıyla birlikte Antep fıstığı fiyatı Mart ayında pound başına 4,57 dolara kadar çıktı. Bu seviye, Expana verilerine göre Mayıs 2018’den bu yana görülen en yüksek fiyat oldu.
ABD merkezli ve gıda sanayine Antep fıstığı tedarik eden Crown Point Ltd.’de yenilebilir kuruyemiş ve bakliyat iş kolu yöneticisi Gyana Ranjan Das, savaşın ardından nakliye hatlarının 2 Mart’tan itibaren Orta Doğu’ya yönelik yeni sevkiyat rezervasyonlarını iptal ettiğini söyledi. Das, çatışmanın Hindistan’a yönelik fıstık sevkiyatları dahil olmak üzere tedarik zincirini aksattığını belirtti. Hindistan, yılda yaklaşık 9 milyar dolarlık yenilebilir kuruyemiş ithalatı yapıyor.
Birleşik Arap Emirlikleri ve Türkiye’ye uzanan lojistik ve sevkiyat hatlarında aksama yaşandı
Şimdilik askeri saldırıların çoğunlukla İran’ın kuzeydoğusunda bulunan fıstık bahçelerine zarar verip vermediğini değerlendirmek için erken olduğu belirtiliyor. Ancak ticaretin önemli geçiş noktaları olan Birleşik Arap Emirlikleri ve Türkiye’ye uzanan lojistik ve sevkiyat hatlarında aksama yaşandığı ifade ediliyor.
Uzmanlara göre çatışmanın uzaması halinde küresel pazarlara ulaşabilecek ürün miktarı daha da azalabilir. Bu da doğrudan İran’dan alım yapmayan alıcılar için bile diğer pazarlardaki mevcut stoklara yönelik rekabeti artırabilir.
Arz sıkışıklığının devam etmesi halinde gıda üreticilerinin ya fiyat artırması, ya reçeteleri değiştirmesi ya da daha ucuz kuruyemişlere yönelmesi gündeme gelebilir. Sektörde maliyet nedeniyle bir kuruyemişin başka bir ürünle ikame edilmesi yaygın olsa da Antep fıstığının ana bileşen olduğu ürünlerde bunun daha zor olacağı belirtiliyor.
Bu nedenle uzmanlar, yaz aylarında özellikle dondurma gibi ürünlerde Antep fıstığı aromasının ya daha zayıf hissedilebileceği ya da bazı ürünlerden tamamen çıkarılabileceği görüşünde.