Toprakta doğal olarak bulunan 0,6 ila 1 milimetre büyüklüğündeki nematodlar tarım zararlılarıyla mücadelede kullanılıyor. Bu mikroskobik solucanları yiyen böceklerin bir süre sonra öldüğü biliniyor.
Aydın Adnan Menderes Üniversitesi (ADÜ) Fen Fakültesi Biyoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Selçuk Hazır da böcek öldüren nematodlar üzerine uzun zamandır çalışma yürütüyor. ABD'de bu alanda doktora yapan Prof. Dr. Hazır, son olarak Alman Max Planck Enstitüsü ile "TÜBİTAK-BMBF" projesini hayata geçirdi ve Prof. Dr. Helge Bode ve ekibiyle çalıştı.
Prof. Dr. Hazır, yürüttükleri çalışmalarda nematodlar nedeniyle ölen böceklerin üzerine toplanan karıncaların bir anda bölgeden uzaklaştığını, bu davranışın mekanizmasını belirlemek üzere çeşitli çalışmalar yaptıklarını ifade etti.
Karıncaların sergiledikleri bu davranışı doğada yağmacı olarak bilinen diğer hayvanların da gösterdiğini belirten Hazır, nematodların öldürdüğü böcekler normalde birçok hayvan için önemli bir besin kaynağı olmasına rağmen doğadaki yağmacı canlılara karşı 'dokunulmaz' özelliği gösterdiğine işaret etti.
Karıncaların, çekirgelerin, leş sineklerinin, yaban arılarının, salyangozların ve çeşitli etçil böceklerin yanı sıra balıkların, kuşların ve farelerin de nematodlar nedeniyle ölen böcekleri tüketmediğini anlatan Hazır, "Daha da ilginci, yemek için yaklaşan canlıların kısa süre içinde kadavranın bulunduğu ortamdan hızla uzaklaştığını gözlemledik. İşte bu noktada bizler hayvanların ölü böcekten neden kaçtığını, hangi molekülün sorumlu olduğunu ve bu molekülün nerede ve nasıl üretildiğini araştırdık. Araştırmalar sonucunda söz konusu etkiyi oluşturan molekülün, nematodların içerisinde bulunan 'Xenorhabdus' ve 'Photorhabdus' adlı bakteriler tarafından üretilen 'RXP' olduğunu belirledik. Yaklaşık 40 yıldır hayvanlarda nedeni bilinmeyen bu davranışın kaynağını ortaya çıkarmayı başardık. Bu molekül hayvanların uzaklaşmasına neden olan bir tepkimeye neden oluyor." diye konuştu.
RXP'nin bakteri hücreleri içerisinde nerede ve nasıl sentezlendiğini tüm ayrıntılarıyla açığa çıkardıklarını vurgulayan Hazır, bu molekülün tüm kimyasal yapısını detaylı şekilde çözdüklerini, yapısındaki karbon, hidrojen, azot ve oksijen oranlarını ortaya çıkardıklarını dile getirdi.
Nematoddaki bu maddeyi sentetik olarak ürettiklerini anlatan Hazır, şöyle konuştu:
"Molekül farklı hayvanların uzaklaşmasına neden olduğu için bunu zararlı hayvanlarla mücadelede kullanılabileceğini düşünerek yeni deneyler yaptık. Bu molekül, sivrisinekler ve keneler gibi hastalık etmeni taşıyan vektör hayvanlar üzerinde de son derece etkili. Bizim yaptığımız çalışma, DEET (böcek kovucu madde) molekülü ile kıyasladığımızda bundan 100 kat daha etkili bir molekül. DEET sadece vektör hayvanlarda etkili ama bizim keşfettiğimiz molekül tarım zararlısı hayvanlar üzerinde de etkili. Gelecekte bir taraftan insan ve hayvan hastalıklarını taşıyan vektörlerin kontrolünde uzaklaştırıcı olarak kullanılabileceği gibi tarım alanında da zararlı böceklerin tarım ürünlerinden uzaklaştırılması işlemlerinde de kullanılacak yeni bir molekül olacaktır."
İlaç haline getirilebilecek molekülün sentetik üretimini test ettiklerini aktaran Hazır, bu çalışmayla, omurgasız hayvanlar üzerindeki hastalıkları inceleyen uluslararası dernek Society for Invertebrate Pathology tarafından "2026'nın öne çıkan buluşu" ödülüne layık görüldüklerini vurguladı.
Prof. Dr. Hazır, yürüttükleri çalışma için uluslararası patent başvurusu yaptıklarını sözlerine ekledi.
