İsrail'in Ekim 2023'te Hamas'ın gerçekleştirdiği "Aksa Tufanı Operasyonunu" bahane ederek Gazze Şeridi'ne başlattığı saldırılar üçüncü yılını geride bıraktı.
On binlerce sivilin ölümüne ve daha fazlasının zorla yerinden edilmesine neden olan ağır bombardımanlar, Gazze'de tarihi ve kültürel miras alanlarını da hedef aldı.
İşgal altındaki Batı Şeria merkezli insan hakları örgütü "Al-Haq", İsrail ordusunun Gazze'deki tarihi ve kültürel miras alanlarına yönelik yıllardır devam eden saldırılarının anlamsız bir eylem olmadığını aksine bunun "bir halkı kültüründen mahrum bırakmak, kendi kaderini tayin hakkının omurgasını oluşturan özü boşaltmakla eşdeğer" olduğunu vurguladı.
Filistin genelinde özellikle son 3 yıldır Gazze'de tarihi ve kültürel miras alanlarına yönelik süregelen sistematik saldırılar, İsrail'in kurucu Başbakanı David Ben-Gurion'un "Yaşlılar (Filistinliler) ölecek ve gençler unutacak." sözleriyle daha anlamlı hale geliyor.
Gazze, pek çok medeniyete ev sahipliği yaptı
İsrail ordusunun 2006'dan beri abluka uyguladığı ve Ekim 2023'ten bu yana şiddetli saldırılarla hedef aldığı Gazze Şeridi, tarihi açıdan eski bölgelerden biri olarak kabul ediliyor.
Sırasıyla Antik Mısır, Yunan, Roma, Bizans, Kenan, Fenike medeniyetlerine ev sahipliği yapan Gazze Şeridi daha sonra İslam tarihinde de Memlük ve Osmanlı gibi medeniyetlerle tarihi ve kültürel mirasını zenginleştiren bir bölge oldu.
Bu medeniyetler, Gazze Şeridi'nin köklü geçmişini ve Filistin halkının bu topraklardaki derin bağlarını yansıttığı gibi kültürel ve mimari açıdan zengin, çeşitli bir miras bıraktı. Bu miras, bölgeye tarihi ve kültürel anlamda büyük bir değer katıyordu.
Gazze'deki hükümetin Medya Ofisi verilerine göre, binlerce yıllık mirasa ev sahipliği yapan Gazze Şeridi'nde İsrail, 325 arkeolojik ve tarihi alandan 208'ini doğrudan hedef aldığı saldırılarla tahrip etti.
Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) ise 24 Mart itibarıyla İsrail saldırılarında Gazze Şeridi'nde 164 tarihi ve kültürel miras alanının zarar gördüğünü doğruladı.
İsrail saldırılarında hedef alınan bazı tarihi ve kültürel miraslar ise şu şekilde:
Büyük Ömeri Camisi
Gazze Şeridi'nin en eski camisi olarak kabul edilen tarihi Eski Şehir bölgesindeki Büyük Ömeri Camisi, İsrail saldırılarında hasar alan kültürel miras alanları arasında yer aldı.
Başlangıçta pagan tapınağı olarak inşa edilen, 5. yüzyılda Doğu Roma İmparatorluğu tarafından kiliseye çevrilen yapı, 7. yüzyılda Hazreti Ömer döneminde camiye çevrildi.
Tarih boyunca birçok kez deprem ve Haçlı saldırıları sonucu yıkılan cami, Memlük'ten Osmanlı'ya kadar çeşitli dönemlerde yeniden inşa edildi. Birinci Dünya Savaşı'nda yeniden hasar gören cami 1925'te restore edildi.
İsrail'in Ekim 2023'ten bu yana sürdürdüğü saldırılarda Gazzelilerin "küçük Mescid-i Aksa" olarak isimlendirdiği caminin 1400 yıllık minaresi tamamen yıkılırken, bir bölümü de zarar gördü.
Aziz Porfirios Rum Ortodoks Kilisesi
Gazze'nin tarihi Zeytun Mahallesi'ndeki Aziz Porfirios Rum Ortodoks Kilisesi, MS 425 yılında inşa edilmiş olup dünyanın hala ayakta duran en eski üçüncü kilisesi olarak kabul ediliyor.
Gazze'deki Hristiyan toplumu için büyük manevi öneme sahip bu kutsal yapı, yüzyıllar boyunca inanç, barış ve dayanışmanın simgesi oldu. Ancak İsrail ordusu, Gazze’ye yönelik saldırıları sırasında Hristiyanların kutsal mekanlarını da hedef aldı.
Ekim 2023'te sivillerin sığındığı kilise kompleksi iki kez bombalandı. Saldırılarda kilisenin müştemilatı tamamen yıkıldı. Aralarında çocukların da bulunduğu en az 19 sivil hayatını kaybetti.
Saldırı sonrası Gazze'deki Hristiyan toplumu, "Kiliseler bile artık güvende değil" diyerek uluslararası topluma duruma müdahale çağrısında bulundu.
Aziz Porfirios Kilisesi'ne yapılan bu saldırılar, yalnızca Gazze'deki Hristiyan azınlığa değil aynı zamanda insanlığın ortak kültürel mirasına da vurulan ağır bir darbe olarak görülüyor. Kilisenin taş duvarları yıkıldı, çan sesleri sustu, geriye sadece Gazze’nin acı ve yıkımla örülü sessiz tanıklığı kaldı.
Eski Şehir bölgesindeki antik Samra Hamamı da yok edildi
Gazze kentinin Eski Şehir bölgesindeki Zeytun Mahallesi'nde yer alan ve inşası MS 14. yüzyıla kadar uzanan tarihi Es-Samra Hamamı ile çevresindeki çok sayıda bina da İsrail'in saldırılarında yıkılan tarihi yerlerden.
Samra Hamamı, İsrail’in kasıtlı saldırıları sonucu tahrip edildi. Böylece İsrail, Gazze Şeridi’ndeki son tarihi hamamı da yok etmiş oldu.
Samra Hamamı, Gazze Şeridi'ndeki Büyük Ömer Camisi'nden sonra ikinci en büyük arkeolojik anıt ve Filistin'deki en önemli Osmanlı mimari yapılarından biri olarak, Osmanlı hamamlarının muhteşem örneklerinden biri kabul ediliyordu.
Seyyid Haşim Cami
Seyyid Haşim Camisi, Gazze kentinin doğusundaki Derec Mahallesi'nde bulunuyor.
Hazreti Muhammed'in büyük dedesi Haşim bin Abdulmenaf'ın mezarının bulunduğu rivayet edilen yere yapılan Seyyid Haşim Cami ve türbe nedeniyle bölge "Gazze Haşim" olarak adlandırılıyor.
Cami, 7 Aralık 2023'te İsrail savaş uçaklarının bombalaması sonucu ağır hasar gördü.
Katib Vilayet Cami
Tarihi Memlük dönemine uzanan cami Porphyrius Kilisesi ile aynı duvarı paylaşıyor ve Gazze'deki önemli tarihi camilerden biri olarak kabul ediliyor.
Cami, 17 Ekim 2023'te İsrail topçu saldırısına maruz kaldı ve ağır hasar aldı.
Kutsal Aile Kilisesi
Gazze kentindeki Kutsal Aile Kilisesi (Latin Manastırı) İsrail'in saldırılarında Hristiyanlar ve Müslümanlar için bir sığınak haline gelmişti.
Kilise, İsrail bombardımanına maruz kalarak ağır hasar aldı. Söz konusu kilise 20. yüzyılın başlarında Fransiskan rahipleri tarafından kurulmuş ve geleneksel Katolik mimari tarzında inşa edilmiş.
Kilise hem ibadet hem Filistinli Hristiyan toplumuna manevi destek sağlamak amacıyla kullanıldığı için Gazze'deki Hristiyanlar için önemli bir mekan.
Aynı zamanda, bölgedeki Hristiyan cemaatine birçok dini ve sosyal aktivite sağlayan bir kültür ve toplum merkeziydi.
Ehli Baptist Kilisesi
El-Ehli Baptist Hastanesi bünyesinde bulunan kilise, Anglikan Kilisesi'nin, Kilise Misyoner Topluluğu (CMS) aracılığıyla 1882'de kuruldu ve Kudüs'teki Anglikan Piskoposluk Kilisesi'ne bağlı.
Anglikan Kilisesinin Canterbury Başpiskoposu Justin Welby'nin açıklamasına göre hastane ve kilise 14 Ekim 2023'te İsrail tarafından düzenlenen roket saldırısında zarar gördü, hastanenin 4 sağlık çalışanı yaralandı.
İsrail'in üç gün sonraki saldırısında ise hastane ve kilisedeki kişilerden yaklaşık 500 kişi yaşamını yitirdi.
Paşa Sarayı'nın büyük bölümü yok edildi
Gazze kent merkezinde bulunan yüzlerce yıllık bir kültürel mirasa sahip Eski Şehir bölgesi; Şucaiyye, Derec, Tuffah ve Zeytun olmak üzere 4 ana mahalleden oluşuyor.
Bu mahalleler, Ekim 2023'ten bu yana İsrail'in yoğun saldırılarına maruz kaldı.
Eski Şehir'in Derec Mahallesi'ndeki "Paşa Sarayı" medeniyetler boyunca Gazze Şeridi'nde kalan son saray örneklerinden biriydi. Memlük ve Osmanlı mimarisinin bir karışımı olan bu saray, İsrail tarafından moloz haline getirildi.
Saldırılar sonrası saraydan geriye sadece, Memlük döneminde kumtaşı, Osmanlı döneminde ise kaya ve kireç taşından yapılmış bazı duvar kalıntıları kaldı.
Gazze'nin tarihi çarşıları hedef ılındı
Bir zamanlar Gazze kentinin kalbinde yaşamın, ticaretin ve kültürün merkezi olan tarihi çarşılar bugün enkaza dönmüş durumda.
Filistin Meydanı'ndan doğuya ilerleyenleri karşılayan Zaviye Çarşısı, baharat, et, balık, sebze, meyve ve oyuncak gibi ürünlerin satıldığı dar sokaklarıyla Gazze halkının en uğrak noktalarından biriydi.
Özellikle ramazan aylarında çarşı, renkleri ve kokularıyla kenti adeta canlandırırdı. Ancak bugün bu sokaklarda ticaretin değil, yıkımın sessizliği hüküm sürüyor.
Dükkanların çoğu ya yandı ya da bombalarla yerle bir oldu. Artık bu sokaklardan, açlıktan ya da saldırılarda ölen hayvanlardan gelen ağır bir ölüm kokusu yayılıyor.
Gazze ekonomisinin "atan kalbi" olarak bilinen Kaysariyye Çarşısı ise tarihin tanığıydı. Rivayete göre temelleri Roma dönemine kadar uzanan bu yapı, ilk olarak atlar için ahır olarak inşa edilmiş, Memlük döneminde ise kubbeli mimarisiyle bugünkü halini almıştı.
Filistinlilerin "büyük felaket" olarak adlandırdığı 1948'deki Nekbe öncesine kadar "dericiler çarşısı" olarak hizmet veren Kaysariyye, daha sonra altın ve mücevher satılan bir merkez haline geldi ve "Kuyumcular Çarşısı" olarak tanındı.
Ancak İsrail’in devam eden saldırıları, Gazze'nin bu kadim mirasını da hedef aldı. Bombardımanlar sonucu Kaysariyye Çarşısı’nın çevresinde büyük yıkım oluştu.
Zaviye, halk pazarı ve çevresindeki tarihi yapılar kullanılamaz hale geldi. Gazze’nin yüzyıllardır atan ticaret damarları, bugün sessiz taş yığınlarına dönmüş durumda.
Gazze Şeridi'nin diğer bölgelerindeki tahribat
Deyr el-Belah'taki Hızır Makamı (Saint George Manastırı) Filistin'de inşa edilen ilk Bizans dönemi Saint George Manastırı olan bu yapı, İsrail saldırılarında kısmen yıkıldı.
İsrail ordusu, Osmanlı ve Mısır mimarisine öykünülerek 75 yıl önce yapılan, Deyr el-Belah'taki Ebu Selim Camisi'ni bu yıl 24 Ağustos'ta hedef aldı.
Gazze arkeoloji deposu
Farklı medeniyetlere ait binlerce eserin bulunduğu bu depo, Ocak 2023'te İsrail ordusu tarafından tahrip edilip yağmalandı.
Anthedon Limanı
Gazze'nin bilinen ilk limanı ve Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) Dünya Mirası ön listesinde yer alan Gazze'nin 3 önemli alanından biri olan Anthedon Limanı da İsrail saldırılarına maruz kaldı.
MÖ 800'lerde Kenanlılar tarafından kurulan bu antik liman, İsrail ordusunun kara saldırıları sırasında tamamen tahrip edildi.
