Hemodiyaliz denince akla genellikle makine, iğne ve dört saatlik seans geliyor. Oysa hastalarla ve hasta yakınlarıyla konuştuğunuzda başka bir tablo çıkıyor ortaya. Seansın kendisi bir rutine dönüşüyor. Asıl yoran şey, o seansa gidip gelmek.
Standart bir hemodiyaliz programı haftada üç gün, her seferinde yaklaşık dört saat sürüyor. Bu, haftada on iki saat demek. Buna bekleme, tartılma, bağlanma ve çıkıştaki toparlanma süresini ekleyin. Sonra da İstanbul trafiğini. Anadolu Yakası'nda yaşayan bir hasta için seans günü çoğu zaman sabahtan öğleden sonraya uzanan bütün bir yarım güne dönüşüyor.
Hesap basit ama ağır
Bir örnek üzerinden gidelim. Sancaktepe'de oturan ve Kadıköy tarafındaki bir merkeze giden bir hasta düşünün. Sabah trafiğinde tek yön bir saati bulan bir yolculuk hiç de nadir değil. Gidiş dönüş iki saat, seans dört saat, öncesi ve sonrası bir saat. Haftada üç kez. Toplamda yaklaşık 21 saat.
Bu, neredeyse yarı zamanlı bir işe denk geliyor. Üstelik ücretsiz ve tatilsiz.
Hastaların bir kısmı hâlâ çalışıyor. Bir kısmı torun bakıyor, bir kısmı tek başına yaşıyor. Seans sonrası halsizlik, baş dönmesi ya da tansiyon düşüklüğü yaşayan biri için toplu taşımada ayakta kalmak ayrı bir risk. Kış aylarında yağmur ve karla birlikte bu tablo daha da zorlaşıyor.
Türkiye'de böbrek hastalığı ne kadar yaygın?
Konunun büyüklüğünü anlamak için birkaç veriye bakmak yeterli. Türkiye'de yapılan geniş kapsamlı CREDIT çalışması, yetişkinlerde kronik böbrek hastalığı sıklığını yüzde 15,7 olarak bildirmişti. Kabaca her altı-yedi yetişkinden biri, farklı evrelerde böbrek hastalığıyla yaşıyor demek bu.
Bu hastaların tamamı diyalize girmiyor elbette. Ancak diyabet ve hipertansiyonun yaygınlaşması, nüfusun yaşlanması ve tanı imkânlarının artması, son dönem böbrek yetmezliği vakalarının da yükselmesine yol açıyor. Türk Nefroloji Derneği'nin kayıt raporları, diyalize başlayan hastalarda en sık nedenin diyabet olduğunu yıllardır tekrar tekrar gösteriyor.
İstanbul bu tablonun en yoğun yaşandığı şehir. Anadolu Yakası'nda Pendik, Kartal, Maltepe, Tuzla, Sultanbeyli ve Sancaktepe gibi ilçeler son yıllarda hızlı nüfus artışı yaşadı. Talep büyüdükçe, merkezlerin konumu ve ulaşım imkânları daha da önemli hale geldi.
Merkez seçerken neye bakılmalı?
Hasta ve yakınları merkez seçerken genellikle önce doktora ve cihazlara bakıyor. Bu doğru bir başlangıç. Nefroloji uzmanının düzenli takibi, su arıtma sisteminin kalitesi, enfeksiyon kontrol kuralları ve acil durumlarda hastaneyle bağlantı, vazgeçilmez kriterler.
Ama bir noktadan sonra günlük hayatı belirleyen başka sorular devreye giriyor:
Seans saatleri işime ya da aile düzenime uyuyor mu?
Merkez servis hizmeti veriyor mu, servis evime ne kadar yakından geçiyor?
Seans boyunca zaman nasıl geçiyor; televizyon, internet, rahat bir koltuk var mı?
Diyetisyen ve psikolojik destek ayrı ayrı mı aranacak, yoksa merkezin içinde mi?
Bu soruların cevabı, tedaviye uyumu doğrudan etkiliyor. Seans kaçırmak ya da erken bitirmek, diyaliz hastaları için ciddi sonuçlar doğurabiliyor. Sıvı birikmesi, potasyum yükselmesi ve kalp ritim sorunları bunların başında geliyor. Yorgunluk ve ulaşım zorluğu, seans kaçırmanın en sık sebeplerinden biri.
Servis hizmeti neden bu kadar önemli?
Birçok hasta için servis, lüks değil zorunluluk. Kendi aracını kullanamayan, ailesinden sürekli destek alamayan ya da seans sonrası kendini iyi hissetmeyen hastalar için kapıdan kapıya ulaşım, tedaviye devam edebilmenin ön şartı.
Anadolu Yakası'nda bazı özel merkezler bu ihtiyacı fark etmiş durumda. Pendik'te 2008'den bu yana hizmet veren Boğaziçi Diyaliz'in Anadolu Yakası diyaliz merkezi buna iyi bir örnek: Kartal'dan Tuzla'ya, Maltepe'den Sancaktepe'ye uzanan bir hatta hastalarına ücretsiz servis sağlıyor. Bu tür SGK anlaşmalı merkezlerde hastalar ek bir ücret ödemeden tedavi görebiliyor; bu da maddi yükü ortadan kaldırırken, asıl meseleyi, yani zamanı ve konforu öne çıkarıyor.
SGK anlaşması ne anlama geliyor?
Türkiye'de hemodiyaliz tedavisinin büyük bölümü SGK geri ödemesiyle karşılanıyor. SGK ile anlaşmalı bir özel diyaliz merkezinde tedavi gören hasta, kural olarak seans başına ek ücret ödemiyor. Bu bilgi bazı hasta yakınları için hâlâ sürpriz oluyor. "Özel merkez" denince yüksek fatura beklentisi oluşabiliyor.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, merkezin gerçekten anlaşmalı olup olmadığını teyit etmek. Merkezi aramak ve doğrudan sormak, en kısa yol. Sağlık Bakanlığı'nın ruhsatlı merkez listeleri de kontrol için kullanılabiliyor.
Seans saatleri ve hayatı yeniden kurmak
Hemodiyaliz hayatı durdurmuyor ama yeniden düzenlemeyi gerektiriyor. Sabah erken seanslar çalışanlar için avantajlı olabiliyor. Öğleden sonra seansları ise sabah evde işlerini halletmek isteyenlere uyuyor.
Haftanın günlerine göre farklı çalışma saatleri sunan merkezler, hastaya seçenek tanıyor. Pazartesi, çarşamba ve cuma ile salı, perşembe ve cumartesi şeklindeki iki ana program, Türkiye'de yaygın uygulama. Hasta, işine ya da ailesinin düzenine göre bu iki gruptan birine yerleştiriliyor.
Bir hastanın anlattığı şu cümle durumu iyi özetliyor: Asıl mesele makineye bağlanmak değil, o güne hayatın geri kalanını sığdırabilmek.
Aileler de bu sürecin parçası
Diyaliz yalnızca hastayı değil, bütün aileyi etkiliyor. Hastayı seansa götürmek için işten izin alan çocuklar, eşinin diyetine göre mutfağı yeniden düzenleyen eşler, seans sonrası yorgunluğu yönetmeye çalışan bakıcılar. Bunların hepsi görünmeyen bir emek.
Servis, diyetisyen desteği ve psikososyal danışmanlık sunan merkezler, bu yükün bir kısmını üstleniyor. Özellikle tedavinin ilk aylarında psikolojik destek, hastanın yeni hayatına uyum sağlamasında önemli bir rol oynuyor. Kaygı, depresyon ve "artık eskisi gibi olmayacak" düşüncesi, diyalize yeni başlayanlarda sık görülüyor.
Evde diyaliz bir alternatif mi?
Bazı hastalar için evde hemodiyaliz ya da periton diyalizi de seçenek olabiliyor. Bu yöntemler, merkez ziyaretlerini azaltarak zamanı hastaya geri veriyor. Ancak her hasta için uygun değil. Evdeki koşullar, hastanın genel sağlık durumu ve yanında destek olabilecek birinin bulunması gibi kriterler belirleyici. Karar, mutlaka nefroloji uzmanıyla birlikte verilmeli.
Seans günü küçük ama etkili hazırlıklar
Yol uzun olduğunda, seans gününün iyi planlanması daha da önemli hale geliyor. Bir önceki akşam çantayı hazırlamak, ilaçları ve tansiyon notlarını yanına almak, sabah acele etmeyi önlüyor.
Seans öncesinde ağır bir öğün yerine hafif bir kahvaltı tercih etmek, bazı hastalarda bulantı ve tansiyon düşmesi riskini azaltabiliyor. Bu konuda en doğru bilgiyi tedavi ekibi veriyor, çünkü her hastanın ihtiyacı farklı.
Seans sırasında zaman nasıl geçiyor? Dört saat kısa bir süre değil. Kitap, tablet, kulaklık ya da sevilen bir dizi bu süreyi kolaylaştırıyor. İnternet ve televizyon sunan merkezlerde hastalar seans süresini daha verimli kullanabildiğini söylüyor. Bazı hastalar bu saatleri işlerini telefonla halletmek için, bazıları ise dinlenmek için kullanıyor.
Seans sonrasında acele etmemek de önemli. Hemen ayağa kalkıp yola çıkmak yerine birkaç dakika oturup kendini dinlemek, baş dönmesi yaşayan hastalar için güvenli bir alışkanlık. Servisle dönen hastalar bu açıdan avantajlı, çünkü yorgun bir şekilde trafikte araç kullanmak ya da toplu taşımada ayakta durmak zorunda kalmıyorlar.
Hasta yakınları için de küçük bir not: Seans günlerinde hastanın akşam saatlerini mümkün olduğunca sakin geçirmesine yardımcı olmak, bir sonraki güne daha dinç başlamasını sağlıyor.
Şehirleşme ve sağlık planlaması
İstanbul'un büyümesi devam ettikçe, kronik hastalıkların yönetimi şehir planlamasından bağımsız düşünülemez hale geliyor. Diyaliz merkezlerinin konumu, toplu taşıma bağlantıları ve servis ağları, aslında bir halk sağlığı meselesi.
Bir hasta için en iyi merkez, yalnızca en modern cihaza sahip olan değil. Aynı zamanda ona en az zaman kaybettiren, en güvenli ulaşımı sağlayan ve kendini yalnız hissettirmeyen merkez.
Belki de diyaliz hizmetlerini değerlendirirken sormamız gereken soru şu: Bu hasta haftada kaç saatini tedaviye, kaç saatini yola veriyor? Bu sorunun cevabı kısaldıkça, hastaların hayata katılımı da artıyor.
